﻿<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" version="5.0">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Turku, Library of Åbo Akademi, D 71/162. <hi rend="italic">Liber Ecclesiae
            Tammelensis</hi></title>
        <respStmt>
          <resp>Cataloguer</resp>
          <persName>Jesse Keskiaho</persName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Finnish Literature Society (SKS)</publisher>
        <publisher>Codices Fennici</publisher>
        <date when="2017"/>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/">Creative Commons BY 4.0</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <settlement>Turku</settlement>
            <repository>Library of Åbo Akademi</repository>
            <idno type="shelfmark">D 71/162</idno>
            <msName>Liber Ecclesiae Tammelensis</msName>
          </msIdentifier>
          <head>I: <origDate from="1596" to="1649"><hi rend="italic">c</hi>. AD 1596–saec. XVII<hi
                rend="superscript">1</hi></origDate>; II: <origDate from="1550" to="1649">saec.
                XVI<hi rend="superscript">2</hi>–XVII<hi rend="superscript">1</hi></origDate>; both
            parts, <origPlace>diocese of Turku</origPlace> (prov. <placeName type="provenance"
              >Tammela</placeName>).</head>
          <msContents>
            <summary>A Lutheran liturgical collection (digital facsimile: <ref
                target="http://bibbild.abo.fi/Tammela/liber/index.htm"/>).</summary>
            <textLang mainLang="la" otherLangs="fi sv"/>
            <msItem n="1">
              <p>Fol. [b] is a fragment of a sermon(?) in <lang>Swedish</lang> (<date type="script"
                  from="1600" to="1699">saec. XVII</date>)</p>
              <p>--- ... Jsrael att the motte komm[a ... ] herrens ordh kom till ... them kasta, och
                satte ---</p>
              <p>I: fols. 1–25 and 32–39(?)</p>
              <p>Fols. <locus>1r</locus>–<locus>9v</locus>, <title><hi rend="italic"
                  >kyriale</hi></title> in <lang>Swedish</lang>.</p>
              <p><locus>[1r]</locus>
                <hi rend="italic">Kyrie Eleison tempore Adventum Domini</hi>| ... <hi rend="italic"
                  >Quadragesima, item diebus festis Apostolorum cantentur</hi>. Herre förbarma tigh
                ... <locus>[9v]</locus> ... Gudz fadhers härligheett. Amen. <hi rend="italic"
                  >Sanctus et Agnus, item Benedicamus ut supra in precedenti folio</hi>.</p>
              <p>Fols. <locus>9v</locus>–<locus>13v</locus>, <locus>14r</locus>–<locus>15r</locus>,
                    <title><hi rend="italic">kyriale</hi></title> in <lang>Finnish</lang>.</p>
              <p><locus>[9v]</locus>
                <hi rend="italic">In Summis festis Cantus</hi>. Herra armadha meidhen ...
                  <locus>[13v]</locus> ... Ja maasa rauha. <locus>[14r]</locus> armadha meidhen
                päällem. Oo Jumalan ... <locus>[14v]</locus> ... mutta sinä herra
                  <locus>[15r]</locus> meidhen Jumalan.</p>
              <p>Fols. <locus>15r</locus>–<locus>16r</locus>, the <title>Nicaean Creed</title> in
                  <lang>Finnish</lang>, a later (<date type="addition" from="1600" to="1649">saec.
                    XVII<hi rend="superscript">1</hi></date>?) addition.</p>
              <p><locus>[15r]</locus>
                <hi rend="italic">Credo in unum Deum</hi>. Minä uschon ydhen ...
                  <locus>[16r]</locus> ... tuleuaisen Mailman elämätt. Amen.</p>
              <p>Fol. <locus>16r</locus>–v, another, still later addition: <hi rend="italic"
                  >Hajonnut on laupius sinun hulistas</hi> (Magnificat-antiphon for vespers, <hi
                  rend="italic">Diffusa est gratia in labiis tuis</hi>, in <lang>Finnish</lang>; ed.
                  <bibl>Kurvinen - Hannikainen 2010, 115</bibl>) and <hi rend="italic">Kijttäkäm
                  piendä poica</hi> / <hi rend="italic">Jumalalle ijancaikciselle </hi>(the
                Christmastide Benedicamus-trope <hi rend="italic">Benedicamus parvulo nato</hi> /
                  <hi rend="italic">Deo dicamus aeterno regi</hi> in Finnish; see Tuppurainen,
                forthcoming).</p>
              <p><locus>[16r]</locus> Hajonut on laupius sinu hulistas ... ijancaickisesta. Gloria
                Patri. Magnificat. Kijttäkäm piendä \poica/ Joca seimes maka ...
                  <locus>[16v]</locus> ... loputa laupius[?] herralle. Deo dicamus (and in another
                hand:) aeterno regi etc. Jumalalle ijancaiciselle Jumalalle joca meidän ...
                lackamata kitos sanokam (followed by more or less illegible additions / directions
                in the same hand that added ‘aeterno regi’, etc. above).</p>
              <p>Fol. <locus>17r</locus>, <hi rend="italic">Dixit Dominus</hi> and <hi rend="italic"
                  >Nunc dimittis</hi>, in <lang>Swedish</lang> (possibly from <persName
                  role="author">Torstenius Johannis Rhyacander</persName>’s lost Psalter of 1602?;
                suggested by Tuppurainen in a personal communication).</p>
              <p><locus>[17r]</locus>
                <hi rend="italic">Dixit Dominus Domino meo. etc</hi>. I hans församblingh ... låf
                han winner. <hi rend="italic">Nunc Dimittis</hi>. Herre thijn tienare ... Altt e
                föruthan lude</p>
              <p>Fol. <locus>17v</locus>, a draft of the letter found on fol.
                <locus>18v</locus>.</p>
              <p><locus>[17v]</locus> Min ganska venligh ... stora och mindre redgörninger.</p>
              <p>Fol. <locus>18r</locus> is blank.</p>
              <p>Fol. <locus>18v</locus>, a (draft of a) letter by <persName>Hans
                  Mårthensen</persName>, concerning a loan, dated November <date>1618</date> at
                  <placeName>Saari manor</placeName>.</p>
              <p><locus>[18v]</locus> Min ganska venligh ... Åhr 1618, Hans Mårthensen Arm.</p>
              <p>Fols. <locus>19r</locus>–<locus>25v</locus>, <hi rend="italic">tonarium</hi> in
                  <lang>Latin</lang>, incomplete; copied in <origDate>1596</origDate>.</p>
              <p><locus>[19r]</locus>
                <hi rend="italic">Scriptum Anno 96 a Thomasson Marci. Primi toni inuitatorium</hi>.
                Veniet exultemus Domino ... <locus>[25v]</locus> ... ira mea si in|.</p>
              <p>Fols. <locus>32r</locus>–<locus>39v</locus>, Lutheran <title><hi rend="italic"
                    >graduale</hi></title>, with <hi rend="italic">Te Deum</hi> in
                  <lang>Latin</lang> (imperf.), <hi rend="italic">O Gudh wij lofwe tig och bekenne
                  tig</hi> (<hi rend="italic">Te Deum</hi> in Swedish), <hi rend="italic">O Jumala
                  sinua me kijtämme</hi> (<hi rend="italic">Te Deum</hi> in <lang>Finnish</lang>,
                after <persName role="author">Jacobus Finno</persName>; <bibl>Kurvinen 1929, 256 no.
                  4</bibl>); <hi rend="italic">O Gudh wij lofwe tig o Gudh wij tacke tig
                </hi>(rhymed <hi rend="italic">Te Deum</hi> in Swedish), <hi rend="italic">O Jumal
                  sinua kijtäm</hi> (rhymed <hi rend="italic">Te Deum </hi>in <lang>Finnish</lang>,
                after <persName role="author">Jacobus Finno</persName>; <bibl>Kurvinen 1929, 256 no.
                  5</bibl>); sequences on the Apostles in Latin. </p>
              <p><locus>[32r]</locus> et laudamus nomen ... non confundar in aeternum. Oo Gud wij
                lofue tigh ... <locus>[33r]</locus> ... till ewig tidh. Oo iumala sinua ...
                  <locus>[34v]</locus> ... ikenens ala tulla. [O]o gud wij loffwe ...
                  <locus>[36r]</locus> ... till ewig tidh. Amen. O jumal sinua kiitäm ...
                  <locus>[37v]</locus> häpiet pällem tuota. Amen n. n. n. <hi rend="italic"
                  >Sequentia de omnibus Apostolis in genere</hi> (in the upper margin of the page)
                Coeli enarrant gloriam ... <locus>[39r]</locus> ... habitas rex in coelis. Amen<hi
                  rend="italic">. Item de Apostolis sequentia</hi>. Qui sunt isti qui uolant ...
                  <locus>[39v]</locus> ... ... per secula. Amen.</p>
            </msItem>
            <msItem>
              <p>II: fols. 40–55.</p>
              <p>Fols. <locus>40r</locus>–<locus>53r</locus>, Lutheran <title><hi rend="italic"
                    >antiphonarium</hi></title> / <title><hi rend="italic"
                  >sequentiarium</hi></title> / <title><hi rend="italic">hymnarium</hi></title>,
                    <title><hi rend="italic">proprium de tempore</hi></title>, office for Christmas
                Day in Latin; <hi rend="italic">Laetabundus</hi>, <hi rend="italic">Alle Christne
                  frögda sigh</hi> (<hi rend="italic">Laetabundus</hi> in Swedish), <hi
                  rend="italic">Christus är födder</hi> (a <lang>Swedish</lang> translation of <hi
                  rend="italic">Christ kam vom Hymel</hi> published by <persName role="author"
                  >Johannes Spannenberg</persName> in 1544; here without notation), <hi
                  rend="italic">Caicki Christityt iloitcan</hi> (<hi rend="italic">Laetabundus</hi>
                in <lang>Finnish</lang> after <persName role="author">Jacobus Finno</persName>;
                  <bibl>Kurvinen 1929, 282 no. 49</bibl>); <hi rend="italic">Christus alas astwi
                  taiwast</hi> (a <lang>Finnish</lang> version of <hi rend="italic">Christ kam vom
                  Hymel</hi>, probably by way of the Swedish <hi rend="italic">Christus är
                  födder</hi>; here without notation in the version found in <ref type="mss"><hi
                    rend="italic">Mathias Westh’s Codex</hi></ref>; <bibl>Kurvinen 1929, 242–243 no.
                  6</bibl>); office for St <persName role="saint">Michael the Archangel</persName>
                in Latin; <hi rend="italic">Tigh wari lof </hi>och prijs (<hi rend="italic">Tibi
                  laus, salus sit Christe</hi>, in Swedish), <hi rend="italic">Wariel Jumal sinun
                  sanas </hi>(<persName role="author">Martin Luther</persName>’s <hi rend="italic"
                  >Erhalt vns, Herr, bey deinem Wort vnd steur des Bapsts vnd Türcken Mord </hi>in
                Finnish; the rubric refers to <persName role="translator">Johannes
                  Stigelius</persName>’s Latin translation of the hymn, utilised by <persName
                  role="author">Jacobus Finno</persName>, whose version is the one in the present
                manuscript; <bibl>Kurvinen 1929, 304 no. 86</bibl>); Latin hymns for Christmas
                offices and mass.</p>
              <p><locus>[40r]</locus>
                <hi rend="italic">Historia in die nativitatis domini nostri Ihesu Christi</hi>. Rex
                pacificus magnificatus ... <locus>[47r]</locus> ... <hi rend="italic">Sequentia in
                  Natiuitate Domini: et duabus diebus sequentibus: Item in Circumcisione Domini et in
                  Epiphania. Laetabundus</hi>. <locus>[47v]</locus> Laetabundus exultet fidelis ...
                  <locus>[48r]</locus> ... ipsum genuit puerpera. Alleluja. Alle Christne frögda
                sigh ... <locus>[49r]</locus> ... medh skriftenne bewisas kan. <hi rend="italic"
                  >Cantio breuis et pia de Christi Natiuitate</hi>. Christus är födder af ... dödh
                och pynd. Caicki Christityt iloitcan ... <locus>[50r]</locus> ... ramat sen kyllä
                osotta. Alleluja. <hi rend="italic">Christuxen syndymäst lyhy ia Jumalinen
                  virsi</hi>. Christus alas astwi taiwast ... Ja ijancaickisest tuskast.
                  <locus>[50v]</locus>
                <hi rend="italic">Festo Michaelis Archangeli Hymnus</hi>. Tibi Christe splendor
                patris ... Extat ante Secula. Amen. <hi rend="italic">Versiculus</hi>. Stetit
                Angelus juxta aram ... in manu sua. <hi rend="italic">Alius Hymnus</hi>. Dicimus
                gratus tibi ... <locus>[51r]</locus> ... obsecramus pectore toto. Amen. Tigh wari
                lof och ... herre gudh Zebaoth. <locus>[51v]</locus> (without notation) <hi
                  rend="italic">Serua Deus</hi>. Mariel Jumal sinun sanas ... paidzi sinua ychtä,
                Amen. <locus>[52r]</locus>
                <hi rend="italic">IN VIGILIA NATIVITATIS Domini ad Vesperas. Hymnus petitorius et
                  Enchomisticus Autore Ambroso</hi>. Veni redemptor gentium ... et in perpetuum. <hi
                  rend="italic">Versiculus</hi>. Tanquam Sponsus ... thalamo suo. <hi rend="italic"
                  >Alius</hi>. Benedictus qui venit ... et illuxit nobis <locus>[52v]</locus>
                <hi rend="italic">IN NATALI DOMINI AD MATVtinum Hymnus, eiusdem metri cum
                  superiore</hi>. Christe redemtor omnium ... Gloria tibi domine, etc. <hi
                  rend="italic">Versiculus</hi>. Verbum caro ... in nobis. <hi rend="italic">DE
                  NATIVITATE Christi hymnus Eucharisticus</hi>. <hi rend="italic">Carmen est
                  Trochaicum, Iambjcus Archilochicus, Acatalecticum et Catalecticum, alternatim
                  currens. Sumtum ex Hymno Prudentij, Cujus est initium Da puer plectrum</hi>. Corde
                natus ex parentis ... <locus>[53r]</locus> ... Regnum aeternaliter, Amen. Seculorum
                seculus.’</p>
              <p>Fols. <locus>53r</locus>–<locus>55r</locus>, Lutheran <title><hi rend="italic"
                    >antiphonarium</hi></title> / <title><hi rend="italic"
                  >sequentiarium</hi></title> / <title><hi rend="italic">hymnarium</hi></title>, <hi
                  rend="italic">proprium de tempore</hi>, hymns in Latin for Eastertide, as well as
                  <hi rend="italic">Jesus Christus uhrix meille</hi> (<hi rend="italic">Victimae
                  Paschali laudes</hi> in the Finnish of <persName role="author">Jacobus
                  Finno</persName>; <bibl>Kurvinen 1929, 290 no. 62</bibl>), <hi rend="italic"
                  >Christus nousi ylös cuoleman haudast</hi> (a Finnish translation of the Swedish
                  <hi rend="italic">Christus är vpstånden aff dödha</hi>, in the version found in
                  <ref type="mss"><hi rend="italic">Mathias Westh’s Codex</hi></ref>; <bibl>Kurvinen
                  1929, 245, no. 9</bibl>) and office for Easter (without notation).</p>
              <p><locus>[53r]</locus>
                <hi rend="italic">Hymnus qui in feriis paschatos Canitur</hi>. Vita sanctorum decus
                ... <locus>[53v]</locus> ... et terra laetentur. Alleluia. <hi rend="italic">Ad
                  matutinas versiculus</hi>. Resurrexit Dominus, alleluia. Sicut dixit uobis,
                alleluia. Jesus Christus uhrix meille ... <locus>[54r]</locus> ... hänen päällens.
                Alleluja. Christus nousi ylös cuoleman haudast ... weisatcam. Alleluj Kyrieleison.
                  <locus>[54v]</locus> Te christe adoramus ... <hi rend="italic">Vespere</hi> ...
                  <hi rend="italic">Matutina</hi> ... <locus>[55r]</locus> ... <hi rend="italic"
                  >Nonus</hi> ... τέλος.</p>
              <p>On fol. <locus>50r</locus> a hand of <date type="addition" from="1600" to="1699"
                  >saec. XVII</date> has added in the lower margin: ‘Christus on syndynyt Neitzyest
                ... ia cuolemas cautta’, a Finnish translation of the Swedish <hi rend="italic"
                  >Laetabundus</hi>-version <hi rend="italic">Alle Christne frögde sigh j thenna
                  högtijdh</hi> (<bibl>Kurvinen 1929, 410–414</bibl>).</p>
              <p>Fol. <locus>55v</locus> has a number of pen-trials, e.g. ‘vivere precor, sed ...
                vivus vita Deo’.</p>
            </msItem>
          </msContents>
          <physDesc>
            <objectDesc form="Codex">
              <supportDesc>
                <support>
                  <material>Paper</material>
                </support>
                <extent>55 folios <note>Fols 1–25, 32–39: 15,5 × 20 (13–14 × 15–17); fols. 26–31: 14
                    × 20,5 (11 × 15–15,5); fols. 40–55: 17 × 21 (13 × 15,5).</note>
                </extent>
                <foliation>Modern foliation in pencil in the upper right-hand corners of <hi
                    rend="italic">recto</hi>-sides. </foliation>
                <collation>
                  <formula>2<hi rend="superscript">[b]</hi> + (III–1)<hi rend="superscript">5</hi> +
                      III<hi rend="superscript">13</hi> + (II–1)<hi rend="superscript">16</hi> +
                      I<hi rend="superscript">18</hi> + (IV–1)<hi rend="superscript">25</hi>; III<hi
                      rend="superscript">31</hi>; IV<hi rend="superscript">39</hi>; IV<hi
                      rend="superscript">47</hi> + IV<hi rend="superscript">55</hi></formula>
                </collation>
                <condition><p>There are lacunae between fols. 13 and 14, and 25 and 26, and many
                    pages are stained and frayed along the edges.</p><p>The manuscript probably
                    comprises at least two distinct parts: I, fols. 1–25 and 32–39; II: fols. 40 –
                    55, possibly more (possibly fols. 1–16 and 18 and fols. 31–39 should be seen as
                    two parts distinct from pt. I). Fols. 26–31 belonged originally to what is now
                      <ref type="mss">Turku, Library of Åbo Akademi, D 71/161</ref>.</p></condition>
              </supportDesc>
              <layoutDesc>
                <layout columns="1" writtenLines="9">One column, nine lines of notation. Aside from
                  the staves, no discernible ruling other than fols. 40–55, which are blind-ruled,
                  and fols. 26–31 (which belong to D71/161), which are ruled in ink.</layout>
              </layoutDesc>
            </objectDesc>
            <handDesc>
              <p>Varieties of Gothic Cursive by several different scribes of <date type="script"
                  from="1500" to="1599">saec. XVI</date>, additions in hands of <date
                  type="addition" from="1600" to="1699">saec. XVII</date> (fols. 15–16, 17–18). </p>
            </handDesc>
            <musicNotation>Decadent square notation on four black lines, and square mensural
              notation on four black lines (fols. <locus>34v</locus>–<locus>37v</locus>); mensural
              notation of <date type="notation" from="1600" to="1699">saec. XVII</date> on five
              (black) lines (<locus>15r</locus>–<locus>16r</locus>).</musicNotation>
            <decoDesc>
              <p>Monochromatic pen-drawn initials of different sizes, the highest grade modestly
                flourished; the initials of songs are of various types, mostly pen-drawn Gothic
                versals decorated with diamond shapes. Rubrics usually distinguished only by their
                larger size.</p>
            </decoDesc>
            <bindingDesc>
              <p>Modern binding of blue cardboard, with a label pasted to the spine reading ‘Liber
                Ecclesiae Tammelensis’.</p>
            </bindingDesc>
          </physDesc>
          <history>
            <origin><p>A Lutheran liturgical collection, comprising what were originally probably
              distinct fragments of a <title>gradual</title> and an <title>antiphonary</title>. The earliest parts of the former
              appear to have been copied <hi rend="italic">c</hi>. <origDate>1596</origDate> and added to at the
                beginning of the seventeenth century; the latter seems to be of similar date. These
                manuscripts were used in <placeName type="provenance">Tammela</placeName>, where they may well have been copied.</p></origin>
            <provenance>
              <p>Fol. <locus>1r</locus>: ‘Liber Ecclesiae Tammelensis’, and in a somewhat later hand
                ‘(skrifven 1596)’ and ‘(af år 1596)’</p><p>Fol. <locus>[b]v</locus>: ‘G. I. L. Rym[ättylensis?]’.
                Probably not (at least given the apparently completely different patronymic)
                  <persName role="owner">Georgius Martini Lepus</persName>, curate at <placeName>Tammela</placeName> in 1581–1602 (see <bibl>Leinberg 1903,
                    208</bibl>).</p><p>The draft letter on fols. <locus>17v</locus> and <locus>18v</locus>, signed in <date>1618</date> by <persName role="owner">Hans Mårthensen
                      Arm</persName> at the <placeName type="provenance">manor of Saari</placeName> (probably the one in Tammela) also indicates that the book
                (or one of its parts) was in early use at Tammela.</p><p>Given the date of this
                  manuscript, the early-sixteenth-century curate of Tammela, <persName>Peder Kurck</persName>, cannot have
                been involved in the introduction of this book to the parish (<hi rend="italic"
                  >pace</hi> <bibl>http://bibbild.abo.fi/Tammela/liber/index.htm</bibl>).</p>
            </provenance>
            <acquisition>
              <p>The curate
                of <placeName>Tammela</placeName>, <persName role="owner">Nils Magnus Tolpo</persName>, brought them to <placeName>Turku</placeName> in <date>1826</date> in response to the
                cathedral chapter’s request for the older books of parishes to be sent for
                inspection. The book was returned to <placeName>Tammela</placeName> but appears to have been deposited by
                Tolpo in the library of the <orgName>Turku Swedish Lyceum</orgName> in <date type="acquisition">1834</date> (<bibl>Schalin 1946, 5–6, 10, 15</bibl>;
                <bibl>Schybergson 1939, 10, 17</bibl>). That library was transferred to <orgName>Åbo Akademi</orgName> after the
                institute’s foundation in <date type="acquisition">1918</date>.</p><p>Inside front cover in pencil: ‘100, 1 Liber Ecclesiae Tammelensis 1596 B:3’ and the
                  current shelfmark ‘D3/162’ and ‘16’. A paper sticker reading ‘GYMNASIUM I ÅBO
                  tillhörig’. On the front flyleaf a blue stamp with the legend ‘LYCEUM ÅBO
                  1810’.</p>
            </acquisition>
          </history>
          <additional>
            <listBibl>
              <bibl>Olav D. Schalin, <hi rend="italic">Kulthistoriska studier till belysande av reformationens genomförande i Finland</hi>, vol. 1, Herlsingfors 1946, 45–46.</bibl>
              <bibl>C. M. Schybergson, ’Anteckningar om Svenska Klassiska Lyceets i Åbo bibliotek’, <hi rend="italic">Nordisk Tidskrift för bok- och biblioteksväsen</hi> 24 (1939), 7–22.</bibl>
              <bibl>Erkki Tuppurainen, forthcoming, ‘Liturgiska sånger på latin i finsk- och svenskspråkiga versioner från åren omkring 1600’.</bibl>
              <bibl>Erkki Tuppurainen - Jorma Hannikainen, <hi rend="italic">Suomenkielisiä kirkkolauluja 1500–1600-luvuilta</hi> (Sibelius-akatemia, Kirkkomusiikin osaston ja Kuopion osaston julkaisuja, vol. 33), Helsinki 2010.</bibl>
            </listBibl>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <revisionDesc status="draft">
      <change when="2017-01-26" who="Ville Walta">Encoding added</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <p/>
    </body>
  </text>
</TEI>
